Czy zastanawiałeś(-łaś) się kiedyś, jak głęboko język rosyjski zakorzenił się w naszej codziennej mowie i piśmie? Takie wyrażenia jak pod rząd, z dużej litery czy póki co widzimy i słyszymy często. Dala redaktora, copywritera i każdego, kto dba o czystość polszczyzny, sprawne wyłapywanie i eliminowanie nieświadomych kalek jest kluczem do tworzenia profesjonalnych treści. Sprawdź, skąd wzięły się rusycyzmy w języku polskim, poznaj przykłady i dowiedz się, jak unikać tych błędów w praktyce! Niektóre mogą cię zaskoczyć!
Geneza i mechanizmy przenikania rusycyzmów do polszczyzny
Obecność rusycyzmów w języku polskim jest zjawiskiem uwarunkowanym historycznie, kulturowo oraz strukturalnie. Ponadstuletni okres zaborów oraz powojenna dominacja polityczna ZSRR stworzyły warunki dla intensywnego i długotrwałego kontaktu językowego. Co więcej, polski i rosyjski przynależą do wspólnej, słowiańskiej rodziny językowej, a przez to przenikanie jednostek leksykalnych oraz schematów gramatycznych zachodziło ze szczególną łatwością. W językoznawstwie rusycyzm definiuje się zatem jako element języka rosyjskiego przeniesiony do innego systemu językowego i funkcjonujący w nim na prawach zapożyczenia lub kalki.
Wpływy rosyjskie nie są jednakowo poprawne – jedne słowa czy zwroty weszły do języka na stałe, a inne są uważane za błędne. Część dawnych zapożyczeń tak bardzo wrosła w język polski, że nikt już nie traktuje ich jak obcych wyrazów. Dla redaktora/korektora najtrudniejsze do wyłapania są sztuczne zwroty i kalki składniowe i frazeologiczne, które łamią zasady polskiej gramatyki.
Rusycyzmy – przykłady i kategoryzacja
Wpływy rosyjskie w polszczyźnie można podzielić na kilka typów. Niektóre słowa na stałe zagościły w naszym języku: czajnik, sojusz, nachalny czy bałagan (po rosyjsku to buda jarmarczna). W codziennym języku znajdziemy też wiele wyrazów ekspresywnych, czyli niosących ze sobą jakieś emocje, jak: chałtura, dacza, nieudacznik, zagwozdka, gieroj, w trymiga czy żul.
Osobną grupą są kalki leksykalne i semantyczne, w których polskim słowom przypisuje się rosyjskie znaczenia. Przykładem mogą tu być na przykład słowa prawidłowy (zamiast poprawny), uczony (zamiast naukowiec) czy wiodący (zamiast czołowy).
Dla ułatwienia poniżej przedstawiłam zestawienie najczęstszych uchybień z podziałem na typy błędów.
1. Kalki składniowe
Kalki składniowe polegają na kopiowaniu rosyjskiej gramatyki, układu przypadków, przyimków oraz partykuł:
- z dużej/małej litery → dużą/małą literą, od dużej/małej litery;
- wziąć się za coś → zabrać się do czegoś;
- zdjąć ze stanowiska → odwołać ze stanowiska;
- okazać pomoc → udzielić pomocy;
- gdzie by nie pójść / kto by nie był → gdziekolwiek by pójść / ktokolwiek by był;
- po mojemu → moim zdaniem lub według mnie;
- podpadać pod coś → zaliczać się do czegoś, należeć do czegoś;
- szukać za czymś → szukać czegoś;
- być w posiadaniu → posiadać lub mieć;
- rozumieć pod pojęciem → rozumieć przez pojęcie.
2. Kalki frazeologiczne i semantyczne
Kalki frazeologiczne i semantyczne to dosłowne tłumaczenie całych zwrotów lub nadawanie polskim słowom rosyjskich znaczeń:
- pod rząd → z kolei, z rzędu, po kolei;
- na dzień dzisiejszy → dzisiaj, dziś, obecnie;
- póki co → na razie, tymczasem;
- tym niemniej → mimo to, jednakże;
- prawidłowy → poprawny, właściwy;
- wiodący → czołowy, główny;
- doścignąć celu → osiągnąć cel;
- nie mieć ceny → być bezcennym, mieć ogromną wartość;
- wlec się w ogonie → pozostawać na końcu, być na szarym końcu;
- przedstawiać sobą → reprezentować sobą;
- od przypadku do przypadku → od czasu do czasu, sporadycznie;
- koniec końców → wreszcie, ostatecznie, w końcu;
- jak raz → właśnie, akurat;
- i tak → więc, zatem;
- przykładowo → na przykład;
- rozpracować → opracować, przeanalizować, zgłębić.
3. Zapożyczenia leksykalne i potoczne zwroty
W przeciwieństwie do błędnych kalek, niektóre zapożyczenia na stałe weszły do polszczyzny lub przyjęły się w języku potocznym:
- czajnik,
- sojusz,
- nachalny,
- bałagan,
- chałtura,
- nieudacznik,
- zagwozdka,
- żul,
- pacan (w rosyjskim oznacza chłopca, w polszczyźnie przyjęło się jako określenie osoby niepojętnej lub głupka),
- toczka w toczkę (co znaczy po prostu kropka w kropkę, dokładnie tak samo),
- taszczyć/taskać (inaczej: dźwigać).
Rusycyzmy mniemane
Czasami zbyt duża troska o poprawność językową prowadzi do błędnego uznawania niektórych tradycyjnych polskich zwrotów za rusycyzmy. Wyrażenie za wyjątkiem to w rzeczywistości tradycyjna polska konstrukcja. Podobnie czasownik uważać (w znaczeniu szanować) pojawia się już w XVI-wiecznych tekstach, a fraza nie masz komu to archaiczna forma obecna m.in. u Jana Kochanowskiego czy Adama Mickiewicza.
Podsumowanie
Praca nad poprawnością językową wymaga umiejętności rozróżniania zadomowionych słów od błędnych zwrotów gramatycznych. O ile wyrazów takich jak bałagan czy zagwozdka używamy dziś naturalnie, o tyle bezrefleksyjne kalki (np. pod rząd czy z dużej litery) obniżają jakość tekstu. Ich eliminacja podczas redakcji przyczynia się do uzyskania profesjonalnego i jasnego przekazu. Jeśli chcesz mieć pewność, że twoje treści są wolne nie tylko od błędów składniowych czy stylistycznych, ale także od rusycyzmów, zamów profesjonalną usługę.
