Pamiętasz swoje zawahanie podczas pisania, gdy nie wiedziałeś(-łaś), czy lepiej użyć słowa który, czy jaki? Ten wybór potrafi sprawić niemało kłopotów, nawet jeśli reguła wydaje się prosta. Wystarczy jednak pomylić te zaimki względne w tekście literackim albo urzędowym, by coś zgrzytnęło, a precyzja wypowiedzi ucierpiała. Jeśli więc łapiesz się na takich wątpliwościach, ten krótki poradnik ułatwi zrozumienie różnicy.
Dylemat: jaki czy który; cecha czy konkretny wybór?
Wszystko sprowadza się do tego, co dokładnie chcesz przekazać. Zaimek jaki mówi o cechach, jakości i właściwościach. Natomiast który wskazuje konkretny element spośród określonego zbioru. Ma to spore znaczenie w opisach i dialogach. Kiedy bohater pyta: „Jaki samochód kupiłeś?”, chce usłyszeć, jak pojazd wygląda i jakim jest autem (na przykład jest czerwony, szybki, wygodny, nafaszerowany elektroniką). Zmień jednak pytanie na: „Który samochód kupiłeś?”, a sens się przesunie. Teraz chodzi o wskazanie konkretnego auta spośród tych, które stoją na ulicy.
Najczęstsze pułapki w mowie i piśmie
Błędy w doborze zaimka który czy jaki często biorą się z przyzwyczajeń z mowy potocznej. Mówimy szybciej, niż zdążymy pomyśleć, i zdania same wychodzą nie tak, jak trzeba. W tekstach pisanych czy oficjalnych takie wpadki raczej nie powinny się zdarzać.
Dobrym przykładem może być pytanie o czas: „Jaka jest godzina?” to typowy skrót myślowy z życia codziennego. W dialogu powieściowym albo w tekście użytkowym lepiej sprawdzi się: „Która jest godzina?”, bo odnosimy się do konkretnego punktu na tarczy zegara.
Równie łatwo pomylić się, gdy wybieramy jedną rzecz z kilku. Zamiast pytać: „Jaki z tych raportów chcesz przejrzeć?”, napisz lub powiedz: „Który z tych raportów…”. Pytamy bowiem o jeden konkretny dokument leżący wśród innych na stole.
Zaimki jaki oraz który w zdaniach złożonych
W dłuższej narracji niewłaściwy zaimek względny wkrada się zaskakująco łatwo. O wyborze decyduje to, na co kładziesz nacisk w danym zdaniu, a więc intencja autora. Zdanie: „Przeczytałem powieść, którą mi poleciłeś” odnosi się do konkretnej książki. Zdanie: „Przeczytałem powieść, jaką mi poleciłeś” skupia uwagę na jej cechach: gatunku, wciągającym stylu albo mrocznym klimacie.
Prosty test na przyszłość
Jeśli przy kolejnym rozdziale albo artykule znów zawahasz się przy wyborze, zrób krótki test myślowy:
- chodzi o opis lub cechę? Wybierz jaki;
- wskazujesz jeden element spośród wielu? Wybierz który.
Dzięki tej zasadzie dylemat „jaki czy który” przestaje być kłopotem, a teksty – od wpisów blogowych po książki – zyskują precyzję i lekkość.
